نبايد بشود . و مشهور است كه يكى از علماى مشهور به ديدن خفرى ، شارح تذكره ، كه در علم حكميّه سيّما « 1 » در علم هيئت ، استاد حكما و فضلاى عصر خود بود ، بلكه در علوم عقليه نيز وحيد بود « 2 » ، تشريف آورد ، و در آن وقت فاضل مذكور به درس شرح تذكره ، مباحثه داشتند . آن عالم زائر گفتند كه : چه مباحثه مىكنيد ؟ گفت : تفسير . پرسيد : تفسير كدام آيه ؟ جواب داد كه : قريب به يك سال است تفسير آيهء انَّ في خَلْقِ السَّمواتِ وَ الارْضِ وَ اخْتِلافِ الَّيْلِ وَ النَّهارِ لاياتٍ لاولىِ الالْبابِ « 3 » مشغولم ، باز تمام نمىشود . و بر ارباب معرفت و عالمان علوم هيئت معلوم است كه اتقان صنع فلك دوّار در غايتى است كه عقل عقلا از آن عاجز است ، چنانچه اكثر حكماء و عقلاء و ارباب معرفت و نظر و بينش ، هزار هزار سال در خلقت افلاك و استحكام صنايع و بدايع كه در آن به كار رفته ، تأمّل و دقت كنند ، به قدر ذرّه‌اى خلل در وضع آن نخواهند ديد ، بلكه محال است كه اتقن و احكم و بهتر و احسن از آن وضع ممكن باشد ، و ذلك قوله تعالى : الَّذى خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقاً ما تَرى فى خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ . ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ الَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسيرٌ . وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ وَ اعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعيرِ . « 4 » و بر اصحاب ذكا مخفى نيست كه بىاطّلاع از قواعد علوم هيئت ، كه هر آينه مشتمل است بر معرفت اوضاع اجرام علوى و محتوى است بر بيان حقيقت اجسام سفلى ، و به واسطهء همين اشتمال از جملهء اشرف علوم حقيقيّه و اكمل صنايع حكميّه است ، و عالم اين علم شريف و ناظر اين فنّ لطيف در سلك

--> ( 1 ) ع : سيميا . ( 2 ) ى : وحيد است . ( 3 ) آل عمران : 190 . ( 4 ) الملك : 5 - 3 .